Fdzfgy

Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.

Denne artikkelen kan ha godt av ei opprydding for å nå ein høgare standard og/eller for å verta i tråd med standardoppsettet. Sjå korleis du redigerer ei side og stilmanualen for hjelp.

Postkort med motiv frå Fredrikstad Mekaniske Verkstad.

Fredrikstad Mekaniske Verkstad (FMV), opphavlege skrevet Fredriksstad Mek. Verkstad, var ein verkstad og eit skipsverft på Kråkerøy ved Vesterelva i Fredrikstad. Verkstaden vart etablert i 1870 og mellom 1873 og 1987 vart det levert 443 båtar og ulike fartøy (mudderapparat, lekterar, flytekraner) frå FMV – i snitt tre til fire leveransar kvart år. Det opphavlege FMV vart nedlagt i februar/mars 1988. På det tidspunktet var arbeidsstokken nede i 650 mann. Konkurransen frå Aust-Asia tok knekken på fleire skandinaviske verft på den tida (til dømes Uddevallavarvet).

Verkstaden vart etablert i 1870 av brørne Jens Jacob og Andreas Jensen og svogeren Knud Dahl. Ved etableringa var hovudproduktet maskiner til trelastindustrien. Den fyrste båten som vart bygd var taubåten «Dragen» i 1873. Paul Holmsen, som var styrer, bygde verkstaden opp til eit betydeleg føretak. På byrjinga av 1900-talet utvikla FMV seg til å verta eit av Noregs største skipsverft.

Historie |

Fredrikstad-typen |

Lastebåt av den såkalte «Fredrikstad-typen» bygde i 1912.

I 1908 hadde FMV etter arealutvidingar sikra seg eit område på 400 mål og nesten to kilometer strandlinje. I 1912 vart den første båten av den såkalte «Fredrikstad-typen» bygde i form av «Sarpen» (b.nr. 148). Det var ein lastebåt på ca. 3 000 tonn dødvekt. «Fredrikstad-typen» hadde kranstammer i for- og akterkant av overbygningen midtskips, og dessutan ein høg smal skorstein midtskips - i tillegg til ein masa både på poopen og på bakken. «Fredrikstad-typen» vart faktisk kjend over heile verda, og FMV leverte denne båttypen heilt fram til 1930-årane då «shelterdekkerne» med to dekk overtok («Fredrikstad-typen» var ein enkeltdekker). Båtane var utstyrd med damp/stempel-motorar (flertrinns-ekspansjonsmotorar, engelsk; compound). FMV produserte sjølv dei fleste av desse maskinne. I 1915, då heile 1 140 mann jobba på FMV, vart føretaket omdannet til aksjeselskap og ingeniør K.G. Meldahl vart tilsett som styrer. Detta var starten på ein stor fremgang for føretaket, den vart ein av dei leiande innan nordisk skipsbyggingsindustri. I si tid produserte Fredrikstad Mekaniske Verkstad (FMV) ein av den meste effektive Dampmaskin i verda. I tillegg til hovudmotorar produserte FMV òg hjelpemotorane til båtane. I det etterfølgende følgjer eit lite oversyn over nokre båtar av «Fredrikstad-typen» bygde ved FMV i Fredrikstad:

• «Sarpen» (b.nr. 148) - 1912 - 3 000 tonn dødvekt.


• «Libra» (b.nr. 168) - 1913 - 3 000 tonn dødvekt.


• «Vølund» (b.nr. 172) - 1913 - 3 000 tonn dødvekt.


• «Nils» (b.nr. 173) - 1914 - 3 000 tonn dødvekt.


• «Grosholm» (b.nr. 174) - 1914 - 3 000 tonn dødvekt.


• «Athene» (b.nr. 176) - 1914 - 3 000 tonn dødvekt.


• «Sørland» (b.nr. 217) - 1917 - 3 000 tonn dødvekt.


• «Lisa Brodin» (b.nr. 218) - 1918 - 3 000 tonn dødvekt.


• «Einar Jarl» (b.nr. 235) - 1921 - 3 000 tonn dødvekt.


• «Orm Jarl» (b.nr. 236) - 1922 - 3 000 tonn dødvekt.

Kvalfangarar og bygging av tørrdokk |

I 1935 vart kvalfangaren «H.J. Bull» (b.nr. 273) levert frå FMV. Den gjorde 16 knopf utstyrd med ein 4-sylindra dampmaskin (dobbel to-trinns) under «Wolfs prinsipp» som utvikla 2 200 IHK (indikerte hestekrefter). Den var for si tid antakeleg verdas største og kraftigaste kvalfangar; 46 m lang og 9,4 m brei (båten vart hugga opp i Sør-Afrika først 29 år seinare, i 1964). Òg under den andre verdskrigen bygde ein på FMV kvalfangarar frå 1941-1944: «Polarkreis» (b.nr. 310), "Polarfront" (b.nr. 311), "Polarsonne" (b.nr. 312), "Nordriff" (b.nr. 313), «Nordpol» (b.nr. 314), «Nordkyn» (b.nr. 317), «Ostwind» (b.nr. 318) og «Hjeltefjord» (b.nr. 319).

I 1957 byrja ein bygginga av den store tørrdokka på FMV, og den stod ferdig i 1961 og målte 250 x 40 m (den vart forlenga til 290 m sju år seinare). I 1961 vart bulkbåten (Bulk carrier) «Elin Horn» (b.nr. 367) den første båten som oversteig 200 m lengd på FMV, og ho var 215 m lang og 31 m brei (53 900 tonn dødvekt). Ho var utstyrd med ein 11-sylindret Götaverken/FMV dieselmotor (boring 76 cm.) som utvikla 13 750 AHK. I 1961 vart òg verdas fyrste LPG-tankar, «Mundogas Brasilia» (b.nr. 369), bygget ved FMV. Ho vart prototypen for alle seinare gasstankarar verda over. Høgt trykk kombinert med nedkjøling gjorde propangass flytande, og flytande propan tek mindre plass enn propan i gassform. «Mundogas Brasilia» var utstyrt med 5 kulerunde tankar (kvar med ein diameter på 14,3 m) og bygginga av desse «fotball-tankane» var krevande då dei måtte vera trill runde. «Mundogas Brasilia» var 131,4 m lang og 19,5 m brei (8 600 tonn dødvekt). I 1979 skifta ho namn til «Gas Brasilia», og ho vart hugga opp i 1983.

Tankskip for frakt av råolje og naturgass |

«Mundogas Brasilia», LPG-tankar levert frå FMV i 1961

«Tank Rex», tankskip på ca. 50 000 tonn dødvekt levert frå FMV i 1963.

Mot slutten av 1950-årane gjekk startskotet for bygging av tankskip for frakt av råolje, og såleis med stadig større sjanse for eksplosjonar grunna dårleg utluftning av oljetankane (oljegass). Tre faktorar må til for at eit tankskip skal eksplodera: 1) Oljegass. 2) Oksygen (luft). 3) Antennelseskilde. Ved å fjerna ein av desse 3 faktorane, er ein sikker på at oljetanken ikkje eksploderer. FMV var sterkt delaktig i å løysa dette problemet ved utviklinga av det såkalte «nøytralgassanlegget» som fjerna oksygenet frå lufta i tankane (ein brukte reinsa og «vaska» eksosgass frå hovudmotoren til båten). Mot slutten av 1950-årane og gjennom 1960-årane vart det levert ei rekkje såkalte «Texaco-tankarar» frå FMV i Fredrikstad (tankskip med overbygning og navigasjonsbro midtskips, og dessutan skorstein atterut). Desse tankskipa hadde stort sett ei lengd som varierte frå 166- til 188 meter, og dei var på mellom 19 200- og 25 800 tonn dødvekt. I tillegg vart det levert eit tankskip på 50 000 tonn dødvekt (b.nr. 372, og ho var 228,5 m lang og utstyrt med to stk. 8-sylindrede Götaverken/FMV dieselmotorar; totalt 20 000 AHK).

• «Tank Duchess» (b.nr. 353) - 1957 - 20 100 tonn dødvekt


• «Tank Baroness» (b.nr. 360) - 1958 - 25 800 tonn dødvekt (omdøypt til «Lykomedis» i 1973, og hugga i Castellon, Spania, 1978)


• «Honnør» (b.nr. 356) - 1958 - 20 200 tonn dødvekt


• «Texaco Noreg» (b.nr. 377) - 1962 - 20 200 tonn dødvekt (hugga i Kaohsiung 1988)


• «Texaco Skandinavia» (b.nr. 378) - 1962 - 20 200 tonn dødvekt (omdøypt til «Star Skandinavia» i 1990, og hugga i India 1992)


• «Tank Rex» (b.nr. 372) - levert 1963 - 50 000 tonn dødvekt (omdøypt til «Adriatiki» i 1978, og hugga i Bangladesh 1988)


• «Texaco Belgium» (b.nr. 383) - 1965 - 19 200 tonn dødvekt (hugga i Kaohsiung 1984)

«Olav Ringdal», bulkbåt på 108 600 tonn dødvekt levert frå FMV i 1971

Ein bygde store båtar på FMV i Fredrikstad. I 1970-årane vart det milom anna levert 6 båtar på ca. 110 000 tonn dødvekt (dei varierte frå 108 600 til 110 444 tonn, alle bulkbåtar). Desse båtane hadde ei lengd på 265,6 m og ein breidde på 38,5 m, og dessutan med ein designa dypgang på 15,8 m. Hovudmotorane i desse båtane (Sulzer/Horten 8RND90 diesel) utvikla ca. 23 200 AHK. Det gjekk med anslagsvis 18 000 tonn stål pr. båt!

• «Olav Ringdal» (b.nr. 409) - 1971 - 108 600 tonn dødvekt (omdøypt til «Nego Victoria» i 1978, «Belem» i 1991, og hugga i India 1994)


• «Ariel» (b.nr. 410) - 1972 - 108 600 tonn dødvekt (omdøypt til "Good Endeavour" i 1982, i 1986 "Europa", og hugga i Pakistan 1998)


• «Jessie Stove» (b.nr. 413) - 1972 - 108 600 tonn dødvekt (omdøypt til «Nessie» i 1990, og hugga i India 1997)


• «Columbia» (b.nr. 423) - 1975 - 108 700 tonn dødvekt (omdøypt til «Viva» i 1979, «Giovanni Di Maio» i 2000, og hugga i India 2002)


• «Belcargo» (b.nr. 424) - 1975 - 108 700 tonn dødvekt (hugga 1994)


• «Horn Crusader» (b.nr. 428) - 1977 - 110 444 tonn dødvekt (seinare namn «Stove Tradar» og «Tradar», og hugga i Pakistan 1996)

«Jørgen J. Lorentzen», tankskip på 132 250 tonn dødvekt levert frå FMV i 1975.

Vidare vart det i 1970-årane òg levert 6 båtar på ca. 130 000 tonn dødvekt, dei varierte frå 125 200 til 132 250 tonn. 4 OBO-skip og 2 tankskip. Desse båtane var heile 282 m lange og 38,5 m breie, og dessutan med ein designa dypgang på 17,5 m. Dei var utstyrt med anten ein 8-sylindra B&W/FMV dieselmotor, eller ein 9-sylindra Sulzer/Horten RND dieselmotor (boring 90 cm) som utvikla ca. 26 100 AHK. Desse kjempemotorane forbrukte mellom 80- og 85 tonn tungolje i døgnet, eller omtrent 60 kg i minuttet. Det gjekk med anslagsvis 20 500 tonn stål pr. båt.

• «Ancora» (b.nr. 416) - 1973 - 125 200 tonn dødvekt (hugga i Taiwan i 1987 etter brann ombord i Biscaya-bukta)


• «Acina» (b.nr. 418) - 1973 - 130 200 tonn dødvekt (omdøypt til "Capetan Nicolas" i 1989, i 1992 "Prosperity No.1", hugga Bangladesh 1996)


• «Sandefjord» (b.nr. 420) - 1974 - 125 200 tonn dødvekt (omdøypt til «Kymo» i 1987, «Folegandros» i 1991, og hugga i Kina 1998)


• «Oro Chief» (b.nr. 426) - 1977 - 125 200 tonn dødvekt (omdøypt til «Levantes» i 1983, «Kassos» i 1991, og hugga 2000)


• «Jørgen J. Lorentzen» (b.nr. 422) - 1975 - 132 250 tonn dødvekt, tankskip (seinare namn «Violanda» og «Sun», og hugga Bangladesh 1999)


• «Tank Baroness» (b.nr. 425) - 1976 - 132 250 tonn dødvekt, tankskip (omdøypt til «Burak M» i 1982, og forliste utanfor Vest-Afrika 1994; posisjon 6,27N 15,25V)

I tillegg kjem «Anna Knutsen» (b.nr. 443) på 129 154 tonn dødvekt (skroget vart bygd i Finland, men ho vart ferdigstilt på FMV i 1987). Motormontering, teknisk installasjon, interiør, utrustning og måling vart utført på FMV. Ho var 257 m lang og 46 m brei, med ein designa dypgang på 16 m. Ho var enno i drift per våren 2013.

««Anna Knutsen», tankskip på 129 154 tonn dødvekt levert frå FMV i 1987 (b.nr. 443). Skroget vart bygd i Finland. Motormontering, teknisk installasjon, interiør, utrustning og måling vart utført på FMV. Ho var 257 m lang og 46 m brei, med ein designa dypgang på 16 m.

Det å skulla få ein båt på over 100 000 tonn dødvekt frå FMV og ut Vesterelva (langs nordvestsida av Kråkerøy) var inga enkel sak. Det måtte presisjon til som aldri før i historia til verftet. Ein hadde ikkje mykje å gå på korkje til sidene eller under båten - sjølv om den gjekk i ballast (det vil seia utan last ombord). Fem taubåtar måtte til for å oppretthalda styringa. Båtane vart taua med akterenden først utover. Enkelte stadar var det berre ein fot (ca. 30 cm) med vatn å gå på, og båtane var garantert i kontakt med botngraset enkelte stadar, ifølgje lósane som hjelpte til.

Nedrusting og nedlegging |

I 1970-årane var arbeidsstokken på rundt 2 500 mann, medan i 1980 var den nede i 1  690 mann. I 1981 vart FMV ein del av Kværner-konsernet og fekk då namnet A/S Nye Fredrikstad Mek. Verksted. På 1970-talet tok Aust-Asia over mykje av skipsbygginga då verfta der hadde tilgjenge til arbeidskraft med låg løn. Dette førde til at FMV omstilte seg frå skipsbygging til offshoreindustri. I 1988 førde omstilling innan konsernet til at arbeidsstokken vart kraftig redusert, og i 1993 selde Kværner-konsernet FMV til lokale eigarar som dreiv ein mindre mekanisk verkstad fram til 2006. Dei flytta seinare til Øyra, men måtte gå konkurs i 2010. Areala er no eigd av Værste AS og Jotne Eigedom AS. På 118 år vart det bygget 443 skip og ulike fartøy ved FMV der det største varet på 132 250 dwt. På det meste hadde verkstaden 2  500 mann i arbeid og var det største skipsverftet i landet!

«Skaubord», ro-ro skip levert frå FMV i Fredrikstad i 1979. Tre båtar av denne typen vart levert frå FMV, og dei var alle utstyrt med ein enorm skråstilt «jumborampe» atterut som tålte ei lastvekt på meir enn 200 tonn.

Det vart òg bygd ei rekkje såkalte ro-ro skip ved FMV i Fredrikstad (Roll on Roll off vessels). I alt 7 slike fartøy (reine ro-ro skip) vart levert i perioden 1977-1982. På ro-ro skip kan lasta køyrast ombord via ei stor rampe plassert atterut. Lasta kan vera flak, containerar, lastebilar, personbilar, traktorar, anleggsmaskiner, bussar m.m.

• «Bore Sky» (b.nr. 430) - 1977 - ca. 7 000 tonn dødvekt (4x MVM 4-takt dieselmotorar; 12 800 AHK)


• «Bore Sun» (b.nr. 431) - 1977 - ca. 7 000 tonn dødvekt (4x MVM 4-takt dieselmotorar; 12 800 AHK)


• «Rolita» (b.nr. 432) - 1977 - ca. 7 000 tonn dødvekt (4x MVM 4-takt dieselmotorar; 12 800 AHK)


• «Tor Caledonia» (b.nr. 434) - 1977 - 10 000 tonn dødvekt (2x Lindholmen/Pielstick 12PCV-400 4-takt dieselmotorar; 12 000 AHK). Denne båten vart bygd i samarbeid med Framnæs Mekaniske Verkstad i Sandefjord.


• «Skaugran» (b.nr. 435) - 1979 - 42 000 tonn dødvekt (B&W/FMV 8L67GF 2-takt dieselmotor; 15 000 AHK)


• «Skaubord» (b.nr. 436) - 1979 - 42 000 tonn dødvekt (B&W/FMV 8L67GF 2-takt dieselmotor; 15 000 AHK)


• «Skeena» (b.nr. 441) - 1982 - 42 000 tonn dødvekt (B&W/FMV 8L67GF 2-takt dieselmotor; 15 000 AHK)

Enkel konstruksjonsteikning av «Jarama», ein av to identiske bulkbåter på 77 000 tonn dødvekt levert frå FMV i 1981. B.nr. 438 og 439

"TANK BARONESS" (b.nr. 425) i 1976. Seks år seinare hamna ho under tyrkisk flagg med namnet «BURAK».

Mysteriet "BURAK M"
Tankskipet "TANK BARONESS" (b.nr. 425 i 1976) på 132 250 tonn dødvekt (71 780 bruttotonn) forliste den 28. april 1994 omtrent 173 nautiske mil (320 km) sørvest for Freetown, Sierra Leone, Vest-Afrika (i posisjon 6,27N 15,25V) - nøyaktig 18 år etter overleveringsdagen. I denne posisjonen er havet ca. 4 800 m djupt. Ho vart bygd for I/S Tank Baroness (Sigurd Herlofson & Co. A/S), Oslo, og sjøsett den 13. februar. Etter overleveringen gjekk ho direkte i opplag i Mossesundet 28. april 1976. Seks år seinare, i 1982, vart ho selt til Um Denizcilik ve Ticaret A.S., Istanbul, Tyrkia og omdøypt til "BURAK M". Ho segla då under tyrkisk flagg resten av sit liv. Den 2. mai 1985 melder The New York Timest i artikkelen "Iraq says it #seg verta hit plana oil tankar off Iran" at dagen før (1. mai) traff eit Exocet-missil avfyrt frå eit irakisk jagarfly tankskipet "BURAK M" utanfor kysten av Iran. Posisjonen vart oppgjeven til ca. 125 km sør for den iranske oljeterminalen Kharkøya i Persiabukta. Ingen av mannskapet, alle tyrkere, vart skadd i angrepet. Ni år seinare forliste altså "BURAK M" utanfor kysten av Vest-Afrika. Det er sparsomt med opplysningar om årsaka til denne hendinga, men dei rapportane som er tilgjengelege (t.d. Center for Tankship Excellence) tyder på vatn i maskinrommet og at ho gjekk i ballast (d.v.s. utan oljelast). Ho var på veg frå Tyrkia til Vest-Afrika, og heile mannskapet vart redda. Sjøfolk har hevda at ein 130 000-tonner ikkje kan søkka i ballast med vassinntak i maskinrommet. Det har såleis vore spekulert i forsikringssvindel utan at dette kan slåast fast med tryggleik. "A 130,000 ton tankar in ballast cannot sink from an engine room flooding" (sitat frå Shipsnostalgia.com forum).

Fartøy frå FMV |

Kjelder |

Kjelder |

• Michael Sars


• DS Dronning Maud


• DS Prinsesse Ragnhild


• "Aktieselskabet Fredriksstad Mek. Verkstad" (100-årsjubileumsbok), 1970.


• Gyldendals konversasjonsleksikon 5. bind "Fredrikstad Mek. Verkstad" (digitalt nasjonalbibliotek).


• Lardex skipsliste Fredrikstad Mek. Verkstad (www.lardex.net).


• Sjøhistorie.no


• "Demokraten i hundre", Erik Wiggo Larsen, 2mar forlag a.s, 2006.

Eksterne lenkjer |

• (ein) Kategori:Fredrikstad mekaniske verkstad – bilete, video eller lydar på Mal:Offisielle lenker
  


• Dykkepedia om FMF